jë raport i ri ndërkombëtar paralajmëron se pasojat e ndryshimeve klimatike për shëndetin e njerëzve po përshpejtohen. Në vitin 2023, temperaturat e larta u lidhën me rreth 710 mijë vdekje në mbarë botën, ndërsa thatësirat ekstreme prekën më shumë se gjysmën e sipërfaqes tokësore të planetit gjatë vitit 2025.
Shkencëtarët po bëjnë thirrje që ndryshimet klimatike të njihen dhe të trajtohen si një emergjencë globale shëndetësore, pasi pasojat e tyre po bëhen gjithnjë e më të dukshme në jetën e përditshme të miliona njerëzve.
Paralajmërimi vjen nga raporti i vitit 2026 i projektit ndërkombëtar Lancet Countdown, i publikuar më 28 tetor në bashkëpunim me Organizatën Botërore të Shëndetësisë (OBSH). Raporti analizon lidhjen mes ndryshimeve klimatike dhe shëndetit, duke shqyrtuar 54 tregues që përfshijnë valët e të nxehtit, thatësirat, përmbytjet, ndotjen e ajrit dhe përhapjen e sëmundjeve.
Sipas studiuesve, një dekadë pas hyrjes në fuqi të Marrëveshjes së Parisit, shumë nga rreziqet shëndetësore që lidhen me ndryshimet klimatike po rriten më shpejt sesa masat që po ndërmerren për t’i kufizuar ato.
Raporti është përgatitur nga 146 studiues nga institucione të ndryshme në mbarë botën dhe paraqet një tablo shqetësuese për ndikimin e temperaturave ekstreme në shëndetin e njerëzve, ekonominë dhe sigurinë ushqimore.
Një nga gjetjet më shqetësuese të raportit lidhet me vdekjet nga ekspozimi ndaj temperaturave të larta.
Sipas vlerësimeve të studiuesve, në vitin 2023, të nxehtit u lidh me rreth 710 mijë vdekje në mbarë botën, një nivel rekord. Raporti vlerëson se rreth 71.5 për qind e kësaj barre të vdekshmërisë i atribuohet ndikimit të ndryshimeve klimatike të shkaktuara nga aktivitetet njerëzore.
Ndërkohë, mesatarja vjetore e vdekjeve të lidhura me të nxehtin është rritur me afro 36 për qind në periudhën pas Marrëveshjes së Parisit, krahasuar me dekadën paraprake.
Temperaturat e larta mund të shkaktojnë dehidratim, rraskapitje nga nxehtësia dhe goditje nga të nxehtit. Ato mund të përkeqësojnë gjithashtu sëmundjet kardiovaskulare dhe problemet me veshkat, duke rritur rrezikun veçanërisht për personat e moshuar, njerëzit me sëmundje kronike dhe grupet e tjera të cenueshme.
Rreziku nuk kufizohet vetëm te valët e të nxehtit gjatë ditës. Temperaturat e larta gjatë natës e vështirësojnë rikuperimin e organizmit dhe mund të ndikojnë në cilësinë e gjumit, veçanërisht kur netët e freskëta bëhen gjithnjë e më të rralla.
Thatësirat ekstreme prekin më shumë se gjysmën e planetit
Raporti tërheq vëmendjen edhe te përkeqësimi i kushteve të thatësirës në shumë pjesë të botës.
Sipas të dhënave të vitit 2025, thatësira ekstreme preku 51.8 për qind të sipërfaqes tokësore të planetit për të paktën një muaj. Ky ishte niveli i dytë më i lartë i regjistruar.
Thatësirat e zgjatura ndikojnë drejtpërdrejt në prodhimin bujqësor, rezervat ujore dhe furnizimin me ushqime. Kur reshjet mungojnë për periudha të gjata dhe temperaturat mbeten të larta, toka humbet lagështinë, të mbjellat dëmtohen dhe rritet presioni mbi burimet e ujit.
Pasojat mund të ndihen edhe shumë larg zonave të prekura nga thatësira, përmes rritjes së çmimeve të produkteve ushqimore dhe vështirësive në furnizim.
Për më tepër, mungesa e ujit mund të krijojë probleme për higjienën dhe kanalizimet, duke shtuar rreziqet për shëndetin publik.
Reshjet ekstreme dhe përmbytjet sjellin rreziqe të reja
Ndërsa disa rajone përballen me mungesë të reshjeve, të tjera po përjetojnë episode gjithnjë e më problematike të reshjeve intensive.
Sipas raportit, ndryshimet në modelet e reshjeve dhe shtimi i ekstremeve hidrologjike mund të rrisin rrezikun e përmbytjeve dhe rrëshqitjeve të dheut.
Përmbytjet mund të shkaktojnë dëme në banesa dhe infrastrukturë, të ndërpresin furnizimin me ujë të pijshëm dhe të dëmtojnë sistemet e kanalizimeve. Në raste të tilla, uji i ndotur mund të rrisë rrezikun e sëmundjeve që transmetohen përmes ujit.
Këto ngjarje mund të kenë pasoja të mëdha edhe për sistemet shëndetësore, veçanërisht kur një numër i madh njerëzish kanë nevojë për ndihmë në të njëjtën kohë.
Shkencëtarët theksojnë se thatësirat dhe përmbytjet nuk duhen parë si probleme të shkëputura. Ndryshimet klimatike mund të shtojnë rrezikun e ekstremeve të ndryshme, ndërsa ndikimet e tyre ndërthuren me sigurinë ushqimore, furnizimin me ujë dhe shëndetin e popullsisë.
Ndryshimet klimatike ndikojnë edhe në përhapjen e sëmundjeve
Një tjetër shqetësim i evidentuar në raport lidhet me ndryshimin e kushteve mjedisore që favorizojnë përhapjen e disa sëmundjeve infektive.
Rritja e temperaturave dhe ndryshimi i reshjeve mund të zgjerojnë zonat ku mushkonjat që bartin sëmundje si dengoja dhe çikungunja mund të mbijetojnë dhe të përhapen.
Sipas analizës së Lancet Countdown, përshtatshmëria klimatike për transmetimin e dengosë nga mushkonja Aedes albopictus është rritur me rreth 24.4 për qind, ndërsa ajo për mushkonjën Aedes aegypti me rreth 7.4 për qind, krahasuar me periudhën 1981–1990 dhe dekadën 2016–2025.
Kjo nuk do të thotë se çdo rajon do të përjetojë automatikisht shpërthime të këtyre sëmundjeve. Përhapja varet edhe nga faktorë të tjerë, përfshirë kushtet lokale, udhëtimet, masat e kontrollit të mushkonjave dhe gatishmërinë e sistemeve shëndetësore.
Megjithatë, ndryshimi i kushteve klimatike mund të krijojë mundësi të reja për përhapjen e disa patogjenëve, duke e bërë monitorimin dhe parandalimin gjithnjë e më të rëndësishëm.
Humbje të mëdha ekonomike nga temperaturat e larta
Pasojat e të nxehtit nuk maten vetëm me numrin e të prekurve nga problemet shëndetësore. Temperaturat ekstreme ndikojnë gjithashtu në produktivitetin dhe të ardhurat e punëtorëve.
Raporti vlerëson se ekspozimi ndaj të nxehtit gjatë vitit 2025 çoi në humbjen e 573 miliardë orëve të mundshme të punës në nivel global, rreth 35 për qind më shumë se mesatarja vjetore e periudhës 2006–2015.
Sektorët ku puna kryhet jashtë, si bujqësia dhe ndërtimtaria, janë veçanërisht të ekspozuar ndaj këtyre kushteve. Kur temperaturat rriten në nivele të rrezikshme, punëtorët mund të detyrohen të reduktojnë orarin ose të ndërpresin aktivitetin për të shmangur pasojat shëndetësore.
Kjo krijon humbje ekonomike për punëtorët dhe bizneset, ndërsa mund të ndikojë edhe në çmimet dhe furnizimin me produkte e shërbime.
Energjia e pastër sjell përfitime, por përparimi mbetet i pamjaftueshëm
Pavarësisht paralajmërimeve, raporti evidenton edhe zhvillime pozitive.
Investimet globale në energjinë e pastër arritën një rekord prej 2.1 trilionë dollarësh gjatë vitit 2025. Studiuesit theksojnë se kalimi drejt burimeve më të pastra të energjisë dhe reduktimi i ndotjes së ajrit mund të sjellin përfitime të drejtpërdrejta për shëndetin e njerëzve.
Megjithatë, këto përparime nuk po mjaftojnë për të kompensuar dëmet që lidhen me përdorimin e lëndëve djegëse fosile dhe rritjen e temperaturave globale.
Autorët e raportit kërkojnë ulje më të shpejta të emetimeve të gazrave serrë, investime në sistemet shëndetësore dhe zgjerim të sistemeve të paralajmërimit të hershëm për valët e të nxehtit, përmbytjet dhe ngjarjet e tjera ekstreme.
Sipas tyre, masat klimatike duhet të planifikohen edhe si masa për mbrojtjen e shëndetit publik, jo vetëm si politika mjedisore.
Kërkohet reagim i koordinuar ndërkombëtar
Në përfundimet e raportit, studiuesit kërkojnë që ndryshimet klimatike të njihen dhe të trajtohen zyrtarisht si një emergjencë globale shëndetësore.
Ata u bëjnë thirrje qeverive dhe institucioneve ndërkombëtare që ndikimin në shëndetin e njerëzve ta vendosin në qendër të vendimmarrjes, duke përfshirë politikat energjetike, planifikimin urban, bujqësinë dhe financimin e përshtatjes ndaj klimës.
Një rol të rëndësishëm pritet të kenë edhe sistemet e paralajmërimit të hershëm, të cilat mund t’u japin institucioneve dhe qytetarëve kohë për t’u përgatitur për valët e të nxehtit, reshjet intensive dhe ngjarjet e tjera të rrezikshme.
Raporti vjen përpara konferencës së OKB-së për klimën COP31, ku pritet të diskutohen angazhimet ndërkombëtare për kufizimin e ngrohjes globale dhe përballimin e pasojave të saj.
Mesazhi kryesor i studiuesve është se ndikimet e ndryshimeve klimatike në shëndet nuk janë më vetëm një rrezik i së ardhmes. Ato po maten tashmë përmes vdekjeve, humbjeve ekonomike dhe presionit mbi sistemet shëndetësore.
Për këtë arsye, ata kërkojnë veprim më të shpejtë dhe bashkëpunim ndërkombëtar, me synimin që të kufizohen dëmet dhe të mbrohen veçanërisht komunitetet më të cenueshme.
