Ndryshimet klimatike po i bëjnë stuhitë më intensive, më të rrezikshme, po ndryshojnë trajektoret e tyre dhe po vendosin gjithnjë e më shumë njerëz në rrugën e tyre”, thuhet në raportin e fundit të Rrezikut Botëror.
Stuhitë shkaktojnë dëmet më të mëdha ekonomike krahasuar me çdo fenomen tjetër ekstrem natyror, ndërsa ekonomitë më të varfra goditen në mënyrë disproporcionale më rëndë sesa vendet e pasura të industrializuara, konstaton raporti. Ato renditen gjithashtu të tretat për nga numri i viktimave, pas tërmeteve dhe temperaturave ekstreme të larta ose të ulëta.
A po i bëjnë ndryshimet klimatike stuhitë më të fuqishme?
Raporti vjetor, i hartuar nga aleanca e OJQ-ve gjermane Bündnis Entwicklung Hilft dhe Instituti për të Drejtën Ndërkombëtare të Paqes dhe Konflikteve të Armatosura (IFHV) në Universitetin Ruhr të Bochumit, këtë vit u përqendrua te stuhitë, si një nga rreziqet natyrore më të zakonshme dhe shkatërruese në mbarë botën.
“Po shohim një rritje të përqindjes së stuhive më të fuqishme”, thotë Dr. Friederike Otto, shkencëtare e klimës dhe bashkëthemeluese e World Weather Attribution (WWA), e cila është intervistuar në raport.
Ajo thotë se ndryshimet klimatike të shkaktuara nga aktiviteti njerëzor, si pasojë e djegies së lëndëve djegëse fosile, janë përgjegjëse, pasi gazrat serrë po ngrohin atmosferën dhe oqeanet.
“Kur një ciklon tropikal zhvillohet në këto kushte më të ngrohta, ai ka qasje në më shumë energji, duke rritur intensitetin e erërave dhe reshjeve që lidhen me të”, thotë Dr. Otto.
Të ushqyer nga ujërat e ngrohta të oqeaneve, ciklonet tropikale po shtrihen në rajone ku më parë nuk kishte stuhi të tilla dhe po zhvendosen drejt poleve – siç u pa kur uragani Ophelia goditi Gadishullin Iberik dhe Irlandën në vitin 2017.
Temperaturat më të larta të oqeaneve po bëjnë gjithashtu që intensifikimi i shpejtë i stuhive të bëhet më i zakonshëm, duke e bërë më të vështirë zbatimin e sistemeve të paralajmërimit, thuhet në raport.
Rritja e temperaturave nuk po i bën vetëm stuhitë më shkatërruese, por po sjell edhe rreziqe të reja, si rritja e mundësisë për përmbytje, erozion dhe rrëshqitje dheu në zonat bregdetare për shkak të rritjes së nivelit të detit.
Ndërkohë, sistemet konvektive të stuhive, që përfshijnë nga stuhitë me bubullima deri te superqelizat që zgjasin për një kohë të gjatë, po sjellin reshje më të mëdha për shkak të ndryshimeve klimatike, pasi ajri më i ngrohtë mban më shumë lagështi.
Cilat vende janë më të rrezikuara nga stuhitë?
Vetëm 10 vende përballojnë pjesën më të madhe të ekspozimit global ndaj stuhive: Filipinet, Meksika, Madagaskari, Mauritiusi, Japonia, Kina, Mikronezia, SHBA-ja, Koreja e Jugut dhe Australia, sipas Indeksit të Rrezikut nga Stuhitë, i cili vlerësoi 193 vende.
Vetëm dy vende evropiane janë në 100 vendet me rrezikun më të lartë për sa i përket ekspozimit fizik dhe cenueshmërisë shoqërore: Portugalia, në vendin e 69-të, dhe Ukraina, në vendin e 96-të.
Ndërsa ciklonet tropikale janë të rralla në Evropë, ciklonet ekstratropikale janë më të zakonshme. Ato zhvillohen mbi det, por janë shumë më të dobëta. Megjithatë, ato ndikojnë në motin në tokë.
“Sidomos në Evropën Veriore po shohim një rritje të numrit të këtyre stuhive, që do të thotë se dimrat janë bërë shumë më të lagësht”, thotë Dr. Otto.
Rreziku nga stuhitë nuk është i shpërndarë në mënyrë të barabartë, ndërsa qytetet bregdetare dhe ishujt janë më të cenueshëm.
“Qytete si Nju Jorku dhe Bostoni, apo Pekini dhe Tokio, do të përballen me ciklone tropikale në të ardhmen”, thotë Dr. Otto.
Indeksi më i gjerë i Rrezikut Botëror, i cili mat rrezikun e përgjithshëm nga fatkeqësitë që lidhen me të gjitha rreziqet natyrore, përfshin 13 vende evropiane në 100 vendet e para, ndërsa Turqia është i vetmi vend në 50 vendet e para, në vendin e 38-të.
Në 100 vendet e para janë gjithashtu Italia (vendi i 51-të), Greqia (56), Spanja (58), Franca (78), Shqipëria (81), Polonia (82), Portugalia (86), Mbretëria e Bashkuar (89), Kroacia (92), Belgjika (94), Holanda (96) dhe Gjermania (99).
Rëndësia dhe kufizimet e sistemeve të paralajmërimit të hershëm
“Rëndësia e ardhshme [e stuhive] nuk qëndron vetëm te intensiteti i tyre fizik, por edhe te mënyra se sa mirë shoqëritë përshtaten përmes infrastrukturës rezistente, parashikimeve më të mira, sistemeve të paralajmërimit të hershëm dhe përpjekjeve për zbutjen e ndryshimeve klimatike”, thotë Dr. Otto.
Që të jenë efektive, paralajmërimet duhet të formulohen qartë, të arrijnë te grupet e margjinalizuara dhe të marrin parasysh familjet që kanë nevojë për ndihmë aktive për t’u evakuuar.
“Sistemet e paralajmërimit për stuhitë duhet të reduktojnë cenueshmërinë, jo vetëm të monitorojnë rreziqet”, thuhet në raport, i cili rekomandon përdorimin e Sistemeve të Paralajmërimit për të Gjitha Cenueshmëritë (AVWS), që “marrin parasysh të gjitha rreziqet, të gjitha shkallët kohore dhe të gjithë njerëzit”.
Këto sisteme mund të marrin parasysh gjithçka, nga kufizimi i lëvizjes për shkak të rregullave shoqërore të veshjes për gratë, deri te rreziku i keqinterpretimit të hartave nga personat me verbëri ndaj ngjyrave.
Raporti vë në dukje gjithashtu se sistemet e paralajmërimit zakonisht përqendrohen te era, duke anashkaluar rreziqet më të mëdha për jetën: përmbytjet dhe dallgët e stuhive. Meqë stuhitë shpesh forcohen papritur pranë bregdetit, këto dukuri mund të jenë të vështira për t’u parashikuar.
Përdorimi i sistemeve të paralajmërimit të hershëm për rreziqe të shumëfishta (MHEWS), të cilat marrin parasysh temperaturën e ajrit, llojin dhe sasinë e reshjeve, shpejtësinë dhe drejtimin e erës, ngricat, vetëtimat dhe tornadot, mund të ndihmojë.
Si tjetër mund të përgatiten vendet për stuhitë më intensive?
Ndërsa mbrojtja shtetërore në shkallë kombëtare është thelbësore për reduktimin e pasojave shkatërruese të stuhive, përgatitja e komuniteteve për fatkeqësitë ndihmon në plotësimin e boshllëqeve – për shembull, kur njerëzit nuk kanë qasje në radio apo telefon celular.
Sigurimet gjithashtu mund të luajnë një rol të rëndësishëm pas një stuhie. Ndërsa në vendet e Veriut Global ato tashmë mbulojnë rreth gjysmën e dëmeve të shkaktuara nga stuhitë, në shumë vende të Jugut Global ato shpesh nuk janë të disponueshme ose janë të papërballueshme për shumë njerëz.
Kjo priret të ngadalësojë përpjekjet për rindërtim dhe mund të çojë në një “spirale varfërie” që zgjat për breza, paralajmëron raporti.
Në këto raste, ndarja joformale e burimeve shpesh detyrohet të plotësojë boshllëqet, por burimet priren të mbingarkohen gjatë një krize.
Përveç përmirësimit të sistemeve të paralajmërimit dhe ndihmës për përballimin e fatkeqësive, reduktimi i emetimeve do të ngadalësonte në mënyrë të drejtpërdrejtë intensifikimin e stuhive të lidhur me ndryshimet klimatike.
“Ndikimet sot tashmë po arrijnë kufijtë e asaj që shoqëritë mund të përshtatin, siç e pamë me uraganin Melissa në vitin 2025”, thotë Dr. Otto. “Prandaj, kufizimi i ngrohjes në 1.5°C është thelbësor që shoqëritë të kenë mundësi të përshtaten.”
